NE ARAMIŞTINIZ ?

AİLE HEKİMLİĞİ VE KANSER TARAMALARINDA Kİ ROLÜ

25 Nisan 2015

AİLE HEKİMLİĞİ VE PERİYODİK SAĞLIK TARAMALARI KAPSAMINDA KANSER TARAMALARI

1900’lü yılların başların da tıp da branşlaşmanın ve uzmanlaşmanın artmasıyla birlikte;
Hastalar kendilerini bir organ veya bir vaka olarak değil, bir bütün olarak ele alan yeni bir hekim ihtiyacı hissetmeye başladılar. 1900 lü yılların başlarından ortalarına kadar geçen süreç de; Uzmanlık alanlarının artmasıyla birlikte; Kişiler hasta olarak değil hastalık olarak ele alınmaya başladı (Acile başvuran MI hastası, 312 de yatan karın ağrılı hasta, grafisi çekilecek kırık vakası gibi..)
İşte bu şekilde kişileri içinde bulunduğu biyolojik, sosyal ve psikolojik yönden yani bir bütün olarak ele alacak bir tıp disiplini ihtiyacı doğdu?                             
Bu tıp disiplinin adi Aile Hekimliği idi…

Aile Hekimi;  Bireylerin ve aile fertlerinin yerleşim yerlerine yakın ilk başvuracakları hekim olmanın(kolay ulaşılabilirlik) yanında ,Kişiye yönelik koruyucu sağlık hizmetleri ile birinci basamak teşhis, tedavi ve rehabilite edici sağlık hizmetlerini, yaş, cinsiyet ve hastalık ayrımı yapmaksızın, her kişiye kapsamlı ve devamlı olarak vermekle yükümlü, gerektiği ölçüde gezici sağlık hizmeti veren ve tam gün esasına göre çalışan aile hekimliği uzmanı veya bakanlığın öngördüğü eğitimleri alan tabipleridir.
Bu tanıma göre Aile Hekimliğin Temel evrensel tanımı ve kurallarını maddeleştirecek olursak;

1- KİŞİYE YÖNELİK YAKLAŞIM ( Bireysel yaklaşım)

2-KOLAY ULAŞILABİLİR (İlk tıbbi temas noktası)

3-KAPSAMLI BAKIM (koruyucu, tedavi ve rahabilite edici)

4-BÜTÜNCÜL YAKLAŞIM (Biyopsikososyal)

5-SÜREKLİLİK (Ana rahminden, ölüm anına kadar süreklilik) olarak sayabiliriz.

MEVZUATLA AİLE HEKİMLERİNE VERİLMİŞ GÖREVLER İSE;

1)Kişiye yönelik; koruyucu sağlık hizmetleri ile birinci basamak tanı, tedavi, rehabilitasyon hizmetlerini vermek
2) Kendisine kayıtlı kişileri bir bütün olarak ele alarak, danışmanlık hizmetlerini vermek,
3) Sağlıkla ilgili olarak, kayıtlı kişilere rehberlik yapmak,  sağlığı geliştirici ve koruyucu hizmetler ile ana çocuk sağlığı ve aile planlaması hizmetlerini vermek,4) Kendisine kayıtlı kişilerin, sağlıkla ilgili ilk değerlendirmesini yapmak ,
5) Kayıtlı kişilerin yaş, cinsiyet ve hastalık gruplarına yönelik izlem ve taramaları (kanser, kronik hastalıklar, gebe, loğusa, yeni doğan, bebek, çocuk sağlığı, adölesan, erişkin, yaşlı sağlığı ve benzeri) yapmak,
6) Kişiye yönelik risk faktörlerine göre Periyodik sağlık muayenelerini planlamak ve yapmak
7) Tetkik hizmetlerinin verilmesini sağlamak  ya da bu hizmetleri vermek,
8)Kendisine kayıtlı kişileri yılda en az bir defa değerlendirerek sağlık kayıtlarını tutmak ve güncellemek,
9) Evde takibi zorunlu olan özürlü, yaşlı, yatalak ve benzeri durumdaki kendisine kayıtlı kişilere evde veya gezici sağlık hizmetlerinin yürütülmesi sırasında; Kişiye yönelik koruyucu sağlık hizmetleri ile birinci basamak tanı, tedavi, rehabilitasyon ve danışmanlık hizmetlerini vermek
10) Aile sağlığı merkezi şartlarında tanı veya tedavisi yapılamayan hastaları sevk etmek,Sevk edilen hastaların geri bildirimi yapılan muayene, tetkik, tanı, tedavi ve yatış bilgilerini değerlendirmek, ikinci ve üçüncü basamak tedavi ve rehabilitasyon hizmetleri ile evde bakım hizmetlerinin koordinasyonunu sağlamak,
11) Gerektiğinde hastayı gözlem altına alarak tetkik ve tedavisini yapmak,
12)Entegre sağlık hizmetinin sunulduğu merkezlerde gerektiğinde hastayı gözlem amaçlı yatırarak tetkik ve tedavisini yapmak,
13) Aile sağlığı merkezini yönetmek, Birlikte çalıştığı ekibi denetlemek ve hizmet içi eğitimlerini sağlamak ,
14) İlgili mevzuatta birinci basamak sağlık kuruluşları ve resmi tabiplerce kişiye yönelik düzenlenmesi öngörülen her türlü sağlık raporu, sevk evrakı, reçete ve sair belgeleri düzenlemek,
15 ) Adli ve yerinde otopsi nöbetleri, Defin nöbetleri,
lüzumu halinde Hastane Acil nöbetleri, ASM nöbetleri
16) Verilen diğer görevleri yapmak.!  ( Bu alanda sayılamayacak kadar çok iş yükünü artıran görev)

PERİYODİK SAĞLIK MUAYENESİ;
Halen henüz bir hastalık belirtisi göstermeyen sağlıklı kişilerin, tarama muayene ve testleri ile, danışmanlık ve sağlık eğitimi yoluyla, sağlıklarının korunmasına katkıda bulunmak amacıyla yapılan düzenli sağlık kontrolüdür.
PSM; Başvuran kişiler için, risk faktörlerine göre biçimlendirilmiş, kanıta dayalı olarak yapılandırılmış, spesifik, etkin, uygulanabilir ve kabul edilebilir bir izlem programıdır. PSM ile, hem birey için gerekli görülen sağlıkla ilgili uygulamaların güvenceye alınması, hem de sık karşılaşılan gereksiz test ve müdahalelerin de önüne geçilmesi hedeflenmektedir.
PSM ‘ri bireylere, cinsiyet ve yaş gruplarına uygun olarak, o toplumda mortalite ve morbiditeyi en fazla etkileyen hastalıkların risk faktörlerine yönelik, kanıta dayalı muayene ve tarama testlerinin uygulanması olarak açıklanabilir. Bunların yanında unutulmaması gereken PSM’i  danışmanlık ve hasta eğitimi hizmetlerini, bağışıklamayı da içeren bir hizmet sunumunu içermektedir.

Periyodik sağlık taramaları için aşağıdaki özellikler önemlidir:

1- Erken tanının, klinik sonuçları iyileştireceği bilimsel olarak kanıtlanmış olmalıdır.
2- Hedef hastalığın yol açtığı rahatsızlıklar, erken müdahaleyi gerekli kılıyor olmalıdır.
3- Maliyet, doğru sonuç verme ve kabul edilebilirlik bakımından yeterli olmalıdır

KISACA PERİYODİK SAĞLIK TARAMALARI İÇİN; ATTIĞIMIZ TAŞ ÜRKÜTTÜĞÜMÜZ KURBAĞAYA DEĞMELİDİR…


KANSER; Değişik organlarda hücrelerin kontrolsüz çoğalmasından oluşan, klinik görünümü, tedavisi ve yaklaşımı birbirinden farklı olan bir hastalıklar grubudur. Kanserin kontrol altına alınması noktasında önceliklerin belirlenebilmesi için, kanser yükünün insidans (ortaya çıkan yeni vakalar) ve ölüm sayısı cinsinden tahmin edilmesi gerekmektedir. Sağlık Bakanlığı’nın yayınladığı istatistiklere göre, Türkiye’de de tüm dünyada olduğu gibi kanser görülme oranlarında bir artış söz konusudur…
2004 yılında kanser insidansları kadınlar için yüz binde 142, erkeklerde yüz binde 236 iken, en son yayımlanan 2009 istatistiklerine göre bu oranlar kadınlarda yüz binde 179’a erkeklerde yüz binde 269’a çıkmış durumdadır. En son resmi verilere göre ülkemizde her yıl yaklaşık 97 bin erkek, 62 bin kadın kansere yakalanmaktadır.

Kanser hem dünyada hem de ülkemizde sebebi bilinen ölümler sıralamasında kardiyovasküler hastalıklardan sonra ikinci ölüm sebebi olması açısından önemli bir toplum sağlığı problemidir.
2002 yılında ülkemizde kanserden ölümler tüm ölümlerin % 12’sini oluşturmaktayken bu oran 2009’da % 21’e çıkmıştır. Ve giderek artmaktadır.

İşte tüm bu rakamlar göz önüne alındığın da; ‘’KANSER TARAMA PROGRAMLARI GEREKLİDİR’’

1-Kanserin özellikle ortaya çıkışının önlenebilmesi
2-Taramalarla ölümün yok edilebilmesi
3-Erken teşhis edildiğinde tedavinin yaşam kalitesine çok şey katabilmesi,
4-Erken teşhis ile maliyet etkin bir sağlık hizmet sunumunun yapılabilmesini göz önüne alırsak,
Korunma ve taramalar gereklidir ve önemi her geçen gün artmaktadır…

Tüm dünyada kanser vakalarında görülen artışın en temel sebebi, nüfus yapısının yaşlı nüfusa doğru kayması olarak görülmektedir. Bununla birlikte madde ve tütün kullanımındaki artış, Kent hayatının getirmiş olduğu hareketsiz yaşam, Sağlıksız beslenme davranışları en önemli risk faktörleri olarak karşımıza çıkmaktadır.

BİRİBCİ BASAMAKTA YAPILAN TARAMALAR

Rahim ağzı kanseri taraması için; 'HPV DNA' testi 
YÖNTEM; Aile sağlığı merkezlerinde ( ASM ) hedef yaş grubu kadınlardan servikal sitolojik sürüntü örnekleri ve HPV-DNA örnekleri alınacaktır.
Bu örneklerde rahim ağzı kanserine neden olan virüsün var olup olmadığı araştırılacaktır sonuçlar doğrudan aile hekimine bildirilecektir. Bu test ile;Kanser saptama oranları daha yüksek,
Tarama sonucunda kanserin negatif olması durumunda tahmin gücü de yüksek.
 GEREKÇE ; Serviks kanseri kadınlarda önemli bir sağlık sorunudur.
Pre invazif lezyonların varlığı ve kolay erişilebilir bir organ olması nedeniyle de erken teşhise uygun bir hastalıktır. Serviks kanseri tarama yöntemleri invazif kanser insidansını ve mortalitesini azalttığı düşünülen ve bu açıdan etkinliği kanıtlanmış az sayıdaki tarama yönteminden biridir.

Serviks kanserinin taranmasındaki temel amaç;

Ülke çapında oluşturulacak ulusal bir tarama programını hedef popülasyona uygulayarak, Servikal patolojileri henüz premalign veya erken evrede iken tespit etmek, Etkin ve basit yöntemlerle tedavi etmek suretiyle de invazif kanser sıklığını, buna bağlı morbidite ve mortaliteyi düşürerek Olası karmaşık ve pahalı tedavileri önlemek

Gaitada gizli kan testi ile yapılacak olan Kolorektal Kanser taramalarında;

YÖNTEM ; Gaita örneklerinin toplanması için gerekli örnek toplama tüpleri aile hekimi tarafından taraması gerçekleştirilecek kişiye verilecektir, kişiye örneği nasıl alacağı tarif edilecek ve kişi tarafından gaita örneği bu tüpe alınacaktır. Alınan gaita örneklerinde gizli kan bulunup bulunmadığı Halk Sağlığı Laboratuvar(lar)ında veya ASM de tetkik edilecek ve sonuç aile hekimine bildirilecek. Gelişmiş ülkelerde ciddi morbidite ve mortaliteye yol açan kolorektal kanser, ülkemizde en sık görülen ilk 10 kanser arasında olup önemli bir sağlık sorunudur.

Kolon ve rektum çoğunlukla premalign lezyonları barındırır ve nispeten kolay erişilebilen organlardır.
Bu nedenle, kolorektal kanser erken teşhise uygun bir hastalıktır.

Kolorektal kanserlerin taranmasındaki amaç;
Kolorektal patolojileri, henüz premalign veya erken evrede iken tespit etmek,
Etkin ve basit yöntemlerle tedavi etmek suretiyle de invazif kanser sıklığını,
Buna bağlı morbidite ve mortaliteyi düşürerek olası karmaşık ve pahalı tedavileri önlemek

Meme kanseri taramalarının yapılabilmesi için;
YÖNTEM; Gerekli olan mamografi çekimlerinin ,mamografi cihazı ile teçhiz edilen araçlarda gerçekleştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmektedir. Şu an Ketem ve Hastaneler de yapılmaktadır.Planlamaya göre,  bu araçlar daha önceden belirlenmiş zaman aralıklarında aile sağlığı merkezlerine yakın uygun noktalarda konuşlanarak ilgili aile sağlığı merkezinin hedef nüfusunun taramasını yapacaktı.
GEREKÇE; Türkiye için önemli bir halk sağlığı sorunu olup, kadınlarda en sık rastlanan kanserdir.
Meme kanserini erken evrede yakalayabilmek için, kanser mortalitesini azalttığı düşünülen ve etkinliği kanıtlanmış tarama yöntemleri kullanılmaktadır.Bu nedenle kanser kontrolünün bir parçası olarak, meme kanserinde topluma yönelik tarama programların uygulanması gerekmektedir

Temel amaç;
Kanser gelişim sürecini, henüz klinik bulgular ortaya çıkmadan erken evrede iken tespit etmek;
Kadınlarda meme kanserine bağlı mortalite hızını düşürmektir

Aile Hekimlerinin Kanser Tarama Programında Rolü;

1-Programın topluma anlatılmasında, aktarılmasında ve katılımın arttırılmasında,
2-Programa katılacak olan hedef nüfusun davet edilmesinde,
3-ASM şartlarında yapılacak taramaların yapılmasında
4- Kayıtların tutulmasında ve ortak veri tabanına iletilmesinde
5- Tarama sonuçlarının hedef nüfusa bildirilmesinde,
6- Sonuçların değerlendirilmesinde ve şüpheli sınırlardaki vakaların üst basamak sağlık kuruluşlarına yönlendirilmesinde, anahtar fonksiyona sahiptir.
Bu nedenlerle Aile Hekimleri tarama programlarının bir parçası olmalı ve Aile Hekimleri bu konuda desteklenmelidir.

Bu Taramalarla İlgili Olarak Yaşanan Genel Sorunlar;
1- Bir çok Aile Sağlığı Merkezlerinin ( ASM ) halen fiziki şartlarının taramalar için uygun olmaması..
2-Aile hekimlerinin iş yükünün bir hekimin ve bir aile sağlığı çalışanın iş yükü çok fazla aşar şekilde planlanmış olması,
3- Aile Hekimi olarak bizlerin, performansa tabii iş ve işlemlerin takibinin çokluğu ve zorluğu
(Gebe, bebek, çocuk,15-49 yaş, lohusa izlemleri, bağışıklama çalışmaları)---Negatif Performans
4- Bazı perifer bölgelerde ulaşım zorlukları, iklim ve coğrafik dağılımda sıkıntılar,
5- Bu tip tarama programlarının tek başına sağlık çalışanı sorumluluğu üzerinden yapılamaya çalışılması – Hukuki Sorunlar ?
 (Vatandaşlarımızın kendi sağlık sorunlarıyla ilgili fazla bir sorumluluğunun olmaması)
6-Sağlık okur yazarlığının henüz istenilen seviyeye ulaşmamış olması,
7- Yetersiz ‘’ insan kaynağı ‘’ ( Yardımcı personel, radyolog,patolog  teknisyen v.b)
8-Hasta takip sisteminin ve entegrasyonun tam olarak oturmaması
9-Konunun ilgili tüm paydaşlarca yeteri kadar sahiplenilmemesi,
10-Birinci basamak sağlık hizmetlerinin sadece tedavi edici (poliklinik hizmetleri) hizmeti olarak görülmesi,

Taramalarla ilgili çözüm önerileri;

1-Tüm paydaşlar da ve halkımızda farkındalığın artırılması, konunun önemine binaen ilgili her kesimce sahiplenilmesi,
2-Personel eksikliğinin giderilmesi, yetersiz insan kaynağının verimli kullanılması,
3-Ulaşım - Kolay ulaşılabilirlik sistematiğinin kurgulanması,
4-Hizmet İçi eğitimlerin artırılması,
5- Gerekirse özel sağlık kuruluşları ve Üniversitelerle iş birliği yapılması veya hizmet satın alımı modelinin geliştirilmesi
6-Kişilerin hizmete ulaşımını artıracak tedbirlerin alınması ( taşıma sistemi )
7- Farkındalığı artıracak etkinliklerin düzenlenmesi,
8-Kamu spotları, ilanlar ve broşürler,
9- Uygulayıcı olan ve danışmanlık veren Aile Hekimleri üzerindeki iş yükünün azaltılması,
10- Birinci basamak sağlık hizmet sunumunun daha çok bir koruyucu ve önleyici sağlık hizmeti olduğunun bilinmesine yönelik çalışmalar,
11- AHBS ve HSBS den sonuçların ortak havuz da görünmesi,
12-Kalite denetimlerinin yapılaması

 

Dr. Akif Emre EKER
Aile Hekimi
Ankahed